کاروانسرا در دشت های فلات

زیباترین، مجلل ترین، وسیع ترین و بیشترین تعداد کاروانسرا ها در دشت های فلات
ساخته شده و اکثر قریب به اتفاق آن ها دارای یک حیاط مرکزی و دو و یا چهار ایوان
بزرگ در جوانب حیاط می باشند. در این کاروانسرا ها اطاق مسافران در اطراف حیاط
مرکزی و اصطبل ها در پشت اطاق مسافران احداث شده است.

اطاق مسافرین معمولاً چند پله بالاتر از حیاط بوده تا هم از ورود آب و گل به
درون اطاق ها جلوگیری شود و هم از گرد و خاک کف حیاط قدری دورتر باشند. در اطاق ها
و حیاط، ایوانی به عرض حدوداً دو متر قرار داشته. مساحت اطاق ها غالباً از ده الی
دوازده متر مربع تجاوز نمی کرده است. نور و تهویه اطاق ها از طریق بازشوی در ورودی
و بعضاً پنجره آن تامین می شده است.

 

استاد محمد کریم پیرنیا نقل کرده اند که این اطاق ها در نداشته اند و در تابستان
بازشوی آن توسط پارچه و در زمستان توسط زیلو پوشیده می شده است.  در اکثر
اطاق ها، خصوصاً در کاروانسرا های مناطق شمالی، بخاری دیواری برای گرم کردن فضای
اطاق و پخت و پز وجود داشته است.

 

 

بهترین و بزرگترین اطاق ها یا در پشت ایوان اصلی و یا در چهار زاویه کاروانسرا
احداث می شده است. ایوان رویروی در ورودی با اطاق مجلل پشت آن غالباً شاه نشین و
بهترین اطاق کاروانسرا بوده است. بعضی از کاروانسرا ها مانند کاروانسرای شرف در
جاده سرخس - مشهد از دوره سلجوقی دارای دو حیاط بوده که یکی مختص عامه مردم و دیگری
جهت اشخاص معتبر بوده است

تاورنیه می نویسد: "کاروانسرا ها مهمان خانه مشرق زمین هستند و با سبک مهمان
خانه های ما خیلی فرق دارند. نه آن لوازم راحت و آسایش در آنها یافت می شود نه آن
پاکی و تمیزی. بنای آن مربع است. تقریباً مثل محوطه دیر ها و معمولاً یک طبقه
هستند. بنای دو طبقه به ندرت دیده می شود. یک درب بزرگ مدخل آن است و در وسط سه ضلع
دیگر، یک تالار با یک طاق بزرگی ساخته شده که مخصوص منزل محترمین است که شاید آنجا
منزل کنند.

در دو سوی تالار های وسط، اطاق ها و هجرات کوچکی است که هر کس یکی از آنها را
اختیار می کند. این هجرات در طول اضلاع در سه پا از زمین حیاط مرتفع تر و در یک خط
بنا شده اند و طویله ها در عقب و پشت اطاق ها واقع هستند. گاهی طویله ها هم برای
منزل کردن به راحتی اطاق ها می شوند. اغلب مسافرین در زمستان بیشتر میل به اقامت در
طویله ها می کنند به جهت اینکه گرم است. طویله ها هم مثل تالار ها و هجرات، همه طاق
پوش هستند و از هجرات کاروانسرا یک پنجره کوچک به طرف آخور طویله باز می شود که شخص
می تواند از آنجا نگاه کند و ببیند اسبش را خوب پرستاری می کنند یا
نه؟

 

 

اخیراً در پشت آخور های طویله سکویی بسته شده که سه چهار نفر می توانند قطار
بخوابند و اغلب نوکر ها روی آن سکو ها طبخ می کنند.

فرش و تختخواب و لوازم طباخی تمام باید همراه مسافر ها باشد و آذوقه و ارزاق هم
هرچه بخواهد از نان و روغن و میوه به اقتضای فصل به قیمت خوب از کاروانسرادار یا
دهاتی های اطراف که بر راه می آیند، باید خریداری نمایند. کاه و جو هم برای اسب ها
هست مگر در چند منزل که نبود.

در بیابان از بابت اجاره هجرات کاروانسرا ها چیزی از مسافر نمی گیرند و در شهر
ها وجه دریافت می دارند که خیلی مختصر است.

معمولاً کاروان داخل کاروانسرا نمی شود، به جهت اینکه گنجایش این همه جمعیت را
ندارد و از حیوان و آدم در هر کاروانسرا بیش از یکصد سوار، نمی تواند منزل نماید.
همین که وارد می شوند هر کس حق دارد برای خود یک حجره انتخاب نماید. غنی و فقیر
یکسان هستند و تفاوت درجه و مرتبه در این مکان ها منظور نمی شود."

در بعضی از کاروانسرا ها خدمات جنبی نیز ارایه می شده است؛ مانند کاروانسرای
مهیار  که دارای
آسیاب، نمازخانه، نانوایی، چایخانه و یک بازارچه بوده ؛ و یا کاروانسرای
میبد که دارای
بازارچه، آب انبار، یخچال و یک چاپارخانه در مجاور آن بوده. بعضی از کاروانسرا ها
مانند کاروانسرای علی آباد  علاوه بر
تاسیسات فوق دارای حمام نیز بوده است.

کاروانسرا های واقع در دشت های فلات نیز مانند سایر کاروانسرا ها جهت ایمنی
همانند یک قلعه ساخته می شدند و غالباً دارای دیوار های بلند و چهار برج در چهار
گوشه بنا و یک دروازه حفاظت شده در قسمت ورودی بوده اند. شب ها در کاروانسرا بسته
می شده است.

 

 

این شکل درون گرا و کاملاً محصور کاروانسرا در اقلیم گرم و خشک ایران یک مزیت
اقلیمی است و پوسته خارجی بنا که به جز بازشو ورودی، کاملاً بسته می باشد، فضا های
داخل ساختمان را در مقابل باد های کویری و شرایط نامساعد اقلیمی محافظت می کند. در
داخل حیاط این کاروانسرا ها که با مصالح بنایی مانند خشت، آجر و سنگ ساخته می شده،
مانند یک خازن حرارتی در تعدیل دمای ساختمان در طی شبانه روز بسار موثر بوده
است.

 

 

در بعضی از کاروانسرا ها واقع در حاشیه کویر مانند کاروانسرای اردکان، 
کاروانسرای زین الدین و
کاروانسرای جوکار بادگیر
هایی برای تهویه هوا و خنک نمودن فضای داخل ساختمان در ماه های گرم ساخته شده
است.

احداث کاروانسرا فقط مختص به خارج از شهر نبوده، بلکه در داخل شهر نیز برای
اقامت مسافران و تجار کاروانسرا هایی احداث می گردیده. البته اکثر کاروانسرا های
مجاور بازار جنبه کاملاً تجاری پیدا می کرده و تجار عمده هر صنفی در یکی از
کاروانسرا های مجاور یا داخل بازار فعالیت می کردند.

 

 

 

کاروانسرا هایی که جنبه اقامتی - تجاری داشته اند مانند کاروانسرای مادرشاه در
اصفهان و یا مهمان خانه بزرگ شاه عباسی در کاشان، تفاوت هایی
با کاروانسرا های خارج شهر داشته اند که در اینجا ذکر خواهد شد:

  

1- به سبب آنکه امنیت افراد و مال التجاره، در خارج از شهر بیشتر از داخل
شهر در خطر بوده و امکان حمله راهزنان وجود داشته، کاروانسرا های بین راهی به صورت
یک مجموعه مستقل و قلعه مانند احداث می شده؛ در صورتی که در داخل شهر، کالبد فیزیکی
و پوسته خارجی کاروانسرا با بافت شهر تلفیق شده و جزیی از آن می باشد.

2- از آنجا که قیمت زمین در خارج از شهر ارزان بوده، کاروانسرا های خارج
شهر اکثراً یک طبقه، و مساحت حیاط و زیربنای آنها نسبتاً زیاد بوده؛ در صورتی که در
داخل شهر، خصوصاً در اطراف بازار، قیمت زمین بسیار زیاد و در نتیجه ساختمان به صورت
دو طبقه و گاهی دو طبقه به علاوه یک زیرزمین بوده است.

3- اصطبل در کاروانسرا های خارج شهر بخش عمده ای از زیربنای کاروانسرا را
شامل می شده و در اکثر موارد وسیع تر از مساحت کل اطاق های مسافران بوده، در صورتی
که کاروانسرا های داخل شهر فاقد اصطبل بوده و یا یک اصطبل نسبتاً کوچک در پشت اطاق
ها داشته اند

با ورود اتومبیل به ایران در اوایل سده اخیر، کاروانسرا نیز مانند بسیاری دیگر
از ابنیه سنتی، عملکرد خود را از دست داده و متروک و رو به ویرانی گذارده است.

بعضی از کاروانسرا ها به عنوان مقر پادگان ارتشی یا پاسگاه ژاندارمری و یا برای
آموزش و پرورش مورد استفاده قرار گرفته اند که جهت حفظ این گونه ابنیه نسبتاً مناسب
بوده است. البته حفظ تمام کاروانسرا ها که تعداد آنها بسیار و بعضاً در نقاط دور
افتاده می باشند، میسر نیست. ولی با ایجاد عملکرد های جدید دیگر مانند قهوه خانه
بین راهی، اقامتگاه مسافران، مرکز جلب سیاحان، راهداری و یا در روستا ها به عنوان
ابنیه ارایه خدمات به روستاییان می توانند استفاده شوند.

  

مثال بسیار خوب ایجاد یک عملکرد جدید برای یک کاروانسرای قدیمی، مهمانسرای عباسی
یا کاروانسرای مادرشاه در اصفهان استکه یکی از بهترین نمونه های
حفظ یک بنای سنتی و در عین حال بهترین مهمانسرای شهر اصفهان است

/ 0 نظر / 59 بازدید